ما در این مطلب به آشنایی با مفهوم بیماری شغلی و راه های پیشگیری از آن پرداخته ایم.
ویژگی های بیماری شغلی
بیماری شغلی در اثر تماس با عوامل زيانآور محيط كار ايجاد ميشوند و اکثرا در جمعيت عمومي اتفاق نميافتند، مانند آزبستوزيس و یا آسمی که در اثر مواجهات شغلی بروز میکند؛ بیماری تشدید شونده در محیط کار، که علت آن معمولا هم در محیط کار و هم در محیط خارج از کار وجود دارد، مواجهات شغلی سبب تشدید علائم آن میشوند، مانند COPD ناشی از سیگار، یا آسمی که علت اصلی آن خارج از محیط کار باشد و در اثر مواجهات شغلی علائمش تشدید شود.
این ویژگیها در بیشتر موارد بیماریهای شغلی دیده میشوند، نه تمام آنها و یک ویژگی ممکن است در یک بیماری وجود داشته و در دیگری وجود نداشته باشد:
- ابتلای افراد در سن پایینتر
- دوره کمون بالا
- ابتلای سایر افراد با همان شغل
- قابل پیشگیری بودن
- اصول پيشگيري از بيماري شغلی
پیشگیری از بیماری شغلی
همان گونه كه پيشتر نيز بيان شد بیماری شغلی قابل پيشگيري بوده و در صورت تشخيص سريع و به موقع ميتوان از بسياري از عوارض سوء آنها كاست، بنابراين توجه به راههاي پيشگيري در كاهش بيماري شغلی نقشي اساسي دارد. انواع پیشگیری در بیماریهای شغلی عبارتاند از:
پيشگيري اوليه از بیماری شغلی :
اين روش بهترين شيوة پيشگيري است. در اين شيوه از پيشگيري علت بيماري مشخص ميشود، منابع تماس و راههاي آن تعيين ميگردد و تماس فرد با آن قطع ميگردد. كاهش غلظت سرب محيط كار، كاهش غلظت الياف پنبه جهت جلوگيري از ابتلاي کارگران به بيماريهاي مرتبط نمونهاي از اين نوع پيشگيري ميباشد. اقداماتي كه براي پيشگيري از بیماری شغلی انجام ميگيرد.
بايد در وهلة اول متوجه محيط كار يا فرايند كاري و سپس كارگر باشد. در اين جا به طور بسيار خلاصه و تيتروار به نمونههايي از اقداماتي كه در هر يك از اين دو راهكار ميتواند مورد استفاده قرار گيرد اشاره ميگردد.
اقداماتي كه مستقيما محيط و يا فرايند كاري را شامل ميشوند:
- جايگزين كردن مواد بي خطر يا كم خطرتر به جاي مواد خطرناك برای پیشگیری از بیماری شغلی
- محصور كردن با استفاده از تكنيك هاي مكانيكي و اتوماتيك در صنعت
- استفاده از تهويه مصنوعي براي جلوگيري از آلودگي محيط كار
- استفاده از تهويه عمومي
- استفاده از متدهاي مرطوب براي جلوگيري از پخش گردوغبار
اقداماتي که جهت پیشگیری از بیماری شغلی بر روي كارگر تكيه دارند:
- اقدامات مديريتي ( تعويض شيفت ها و… )
- جداسازی کارگر از محوطه آلوده محیط کار به عوامل زیان آور
- استفاده از وسايل حفاظت فردی برای پیشگیری از بیماری شغلی
- رعايت اصول بهداشتي فردي
- آموزش مسائل بهداشتي
- كنترل و مراقبت هاي پزشكي
پيشگيري ثانويه از بیماری شغلی:
هدف از اين سطح از پيشگيري در سلامت شغلي شناسايي و درمان زود هنگام بيماري افراد در معرض تماس بمنظور درمان قطعي آنها مي باشد. به طور مثال انجام معاينات ادواری طب کار در يک شرکت جهت شناسايي افراد با سطح بالاي سرب خون و درمان افراد با سطح بالاي سرب خون نمونه اي از پيشگيري ثانويه مي باشد.
پیشگیری سوم از بیماری ناشی از کار:
پيشگيري سطح سوم بيانگر آن دسته از اقداماتي است که در جهت نوتواني و بازگرداندن فرد آسيب ديده به محيط کار و اجتماع صورت مي پذيرد . بازتواني افراد بيمار شده با هدف كاهش ناتواني و يا جلوگيري از مرگ زودرس نمونه اي از اين پيشگيري است. جابجايي و درمان فرد مبتلا به بيماري سيليكوزيس و جلوگيري از ايجاد بيماري سل در او نيز نمونه ديگري از اعمال اين سطح از پيشگيري از بیماری شغلی مي باشد.
عوامل خطر در بیماری شغلی
عوامل خطر در بیماری شغلی میتوانند به دستههای مختلفی تقسیم شوند که هر کدام میتوانند به نوع خاصی از بیماریها منجر شوند. در زیر به برخی از مهمترین عوامل خطر اشاره میشود:
- عوامل فیزیکی
- سر و صدا : قرار گرفتن در معرض سر و صدای بلند میتواند منجر به از دست دادن شنوایی شود.
- ارتعاشات : کار با ابزارهای ارتعاشی میتواند به مشکلات عضلانی-اسکلتی منجر شود.
- درجات حرارت شدید : کار در محیطهای بسیار گرم یا بسیار سرد میتواند به مشکلاتی مانند گرمازدگی یا سرمازدگی منجر شود.
- اشعهها : قرار گرفتن در معرض اشعههای یونیزان و غیر یونیزان میتواند به مشکلاتی مانند سرطان و بیماریهای پوستی منجر شود.
- عوامل شیمیایی
- مواد سمی: تماس با مواد شیمیایی سمی میتواند به مسمومیتهای حاد و مزمن منجر شود.
- مواد آلرژیزا: برخی مواد شیمیایی میتوانند واکنشهای آلرژیک ایجاد کنند.
- حلالها و مواد شیمیایی فرار: استنشاق بخارات این مواد میتواند به مشکلات تنفسی و عصبی منجر شود.
- عوامل بیولوژیکی
- ویروسها و باکتریها: کارکنانی که در محیطهای بهداشتی کار میکنند، در معرض عفونتهای ویروسی و باکتریایی قرار دارند.
- قارچها و کپکها: این میکروارگانیسمها میتوانند به مشکلات تنفسی و پوستی منجر شوند.
- عوامل ارگونومیک
- وضعیت نامناسب بدن: کار در وضعیتهای نادرست یا با فشار زیاد به بدن میتواند به مشکلات عضلانی-اسکلتی منجر شود.
- تکرار حرکات: انجام حرکات تکراری میتواند به آسیبهای میکروتروما، مشکلات مزمن عضلانی-اسکلتی و در نهایت بیماری شغلی منجر شود.
- بارهای سنگین: بلند کردن و حمل بارهای سنگین میتواند به آسیبهای عضلانی و مفصلی منجر شود.
- عوامل روانی-اجتماعی
- استرس شغلی: استرس مزمن میتواند به مشکلات روانی مانند افسردگی و اضطراب منجر شود.
- فشار کاری بالا: کار زیاد و فشار زمانی میتواند به خستگی و فرسودگی شغلی منجر شود.
- عدم حمایت اجتماعی: فقدان حمایت همکاران و مدیران میتواند به احساس انزوا و افزایش استرس منجر شود.
- عوامل سازمانی
- ساعات کار طولانی: کار بیش از حد میتواند به خستگی و کاهش کارایی منجر شود.
- شیفت کاری: کار در شیفتهای شبانه میتواند به اختلال در ریتم خواب و مشکلات بهداشتی منجر شود.
- محیط کار نامناسب: محیطهای کاری نامناسب از نظر تهویه، روشنایی و فضای کاری میتواند به مشکلات جسمی و روانی منجر شود.
- عوامل مرتبط با مواد و تجهیزات کاری
- استفاده از تجهیزات ناصحیح یا فرسوده: میتواند به وقوع حوادث و آسیبهای جسمی منجر شود.
- مواد اولیه: تماس با مواد اولیه صنعتی میتواند خطرات شیمیایی، فیزیکی و بیولوژیکی ایجاد کند.
شناخت و مدیریت این عوامل خطر میتواند به پیشگیری و کاهش بیماری شغلی کمک کند. اقدامات پیشگیرانه شامل آموزش کارکنان، بهبود شرایط کاری، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی، و تدوین و اجرای قوانین و مقررات ایمنی و بهداشت حرفهای است.
مدیریت استرس و کاهش بیماری شغلی
مدیریت استرس و کاهش بیماری شغلی از اهمیت بسیاری برخوردار است و میتواند به بهبود کیفیت زندگی و کارکرد افراد در محیط کار کمک کند. در ادامه راهکارهایی برای مدیریت استرس و کاهش بیماریهای شغلی روانی مطرح میشود:
- آگاهی آموزشی
- ارائه آموزشهای مرتبط با مدیریت استرس و روانشناسی کار در محیط کار.
- آموزش مهارتهای ارتباطی و مدیریت زمان.
- سازماندهی مناسب کار
- تعیین وظایف و مسئولیتها به صورت واضح و مشخص.
- توزیع بار کاری مناسب و اعطای استراحتهای منظم.
- حمایت اجتماعی
- ایجاد فضایی پویا و دوستانه در محیط کار.
- ایجاد فرهنگ پذیرش و حمایت از افراد با مشکلات روانی.
- مدیریت زمان
- تعیین اولویتهای کاری و برنامهریزی مناسب.
- توسعه مهارتهای مدیریت زمان و انعطافپذیری.
- تعامل و همکاری
- ایجاد فرصتهایی برای تعامل و همکاری بین اعضای تیم برای جلوگیری از بیماری شغلی.
- برگزاری جلسات مشترک برای مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با کار.
- تعداد مناسبی از استراحت
- ایجاد فرصتهای کوتاه استراحت در طول روز کاری.
- تشویق به ترک کار در زمانهای غیر کاری و تعطیلات.
- حرکت و ورزش
- ارتقاء فعالیتهای ورزشی در محیط کار یا در زمان آزاد.
- برگزاری کلاسهای ورزشی یا رفع انحرافات جسمی در محیط کار.
- تسهیل در دسترسی به کمکهای روانشناختی
- ایجاد بسترهایی برای دسترسی آسان به مشاوره روانشناختی.
- ارائه برنامههای مشاوره و پشتیبانی برای کارکنان.
- تشویق به استفاده از تکنیکهای آرامش برای پیشگیری بیماری شغلی
- آموزش تکنیکهای آرامشی مانند تنفس عمیق و تمرینات تمرکز.
- ایجاد فضایی آرام و صمیمیتبخش برای استفاده از این تکنیکها.
- مدیریت تغییرات
- آموزش به مهارتهای مدیریت تغییرات و انطباق با شرایط جدید.
- فراهم کردن فضایی برای ارائه نظرات و پیشنهادات درباره تغییرات.
- مسئولیتپذیری سازمانی
- ایجاد محیطی که کارکنان میتوانند آزادانه مشکلات و نگرانیهای خود را اعلام کنند.
- پاسخگویی سازمان به مشکلات و نیازهای روانی کارکنان.
سخن پایانی
مدیریت استرس و کاهش بیماری شغلی نیازمند همکاری و تلاش مشترک افراد و مدیران در سازمان است. این راهکارها، در کنار سیاستهای بهداشت روانی و ایجاد فضاهایی پویا و سازنده در محیط کار، میتوانند بهبود قابل ملاحظهای در سلامت روانی و عملکرد کاری افراد داشته باشند.
مرکز تخصصی طب کار سام پارس، با سالها تجربه در ارائه خدمات تخصصی طب کار، آماده است تا به شما و سازمانتان در ایجاد محیط کاری ایمن و سالم کمک کند. خدمات ما شامل ارزیابیهای جامع سلامت شغلی، مشاورههای تخصصی برای مدیریت استرس و بهبود سلامت روانی، برگزاری دورههای آموزشی مرتبط با بهداشت و ایمنی شغلی، ارائه خدمات مشاوره روانشناختی و پشتیبانی برای کاهش استرس و اضطراب شغلی، و انجام معاینات دورهای و تستهای تشخیصی برای شناسایی و پیشگیری از بیماری شغلی میباشد.